Патрэбна, як хлеб, друкаванае слова. Як «Гомельскую праўду» чыталі... у ХІ стагоддзі

Узгадваецца выпадак, калі «Гомельская праўда» павіншавала свайго даўняга аўтара – зна­камітага беларускага археолага Алега Макушнікава, які ў канцы 1980-х – пачатку 1990-х гадоў на старонках абласной газеты простай і даступнай мовай расказваў чытачам аб навуковых даследаваннях і таямніцах, якія адкрывала гомельская зямля. Абласная газета была адзінай, якой навуковец давяраў інфармаваць грамадскасць аб важных і сенсацыйных адкрыццях, якія пазней увойдуць у кнігі і падручнікі па айчыннай гісторыі, а таксама ў фундаментальныя акадэмічныя выданні, у тым ліку міжнародныя.

Дзякуючы Алегу Ана­тольевічу, яго калегам і сябрам, іншым вучоным, не была згублена адзіная на ўсю Еўропу старажытная зброевая майстэрня. На тэрыторыі вакольнага горада Гомеля былі адкрыты рэшткі драўлянай хаты, якая згарэла ў ХІІІ стагоддзі. Там некалі размяшчалася майстэрня, што спецыялізавалася на вырабе і рамонце абарончага і наступальнага ўзбраення. Аналагаў ёй дагэтуль не выяўлена ў археалагічных помніках Старажытнай Русі. Вялікую дапамогу ў даследаваннях аказаў рэканструктар Юрый Лупіненка. У выніку былі «перапісаны» навуковыя погляды на характар і месцы вытворчасці старажытнарускага наступальнага і абарончага ўзбраення.

Алега Макушнікава «Гомельская праўда» «знайшла» на Лоеўшчыне. У вёсцы Мохаў, каля сівых курганоў, адкрываецца найпрыгажэйшы пейзаж гэтага краю: сярод шырокіх заліўных лугоў ззяе люстэрка двух азёр, якія пакінуў пасля сябе, крыху адышоўшы ўбок, Дняпро. Далей, за паваротам, магутная рака нясе свае воды ў мора-акіян. На процілеглым беразе растуць старыя высачэзныя дубы, якія, здаецца, сваімі кронамі дасягаюць аблокаў. Усё наваколле паблізу вёскі здаецца нейкім чароўным, загадкавым.

Пачынаючы з 2003 года пад кіраўніцтвам доктара гістарычных навук, прафесара Алега Макушнікава і намесніка старшыні Гомельскага абласнога аддзялення таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры Васіля Сычова тут даследаваўся ўнікальны помнік – Мохаўскі археалагічны комплекс, які складаецца з мяркуемага гарадзішча, пасада і захоўвае рэшткі буйнейшага на Беларусі курганнага могільніка. Раскопкі выявілі прыкметы развітай рамеснай дзейнасці, пахаванні рознапляменнага, сацыяльна адасобленага ўзброенага насельніцтва. Трэба заўважыць, што аналагічных помнікаў у Беларусі больш няма, адзінкі засталіся ва Усходняй Еўропе.

Якраз летам 2015 года валанцёрская экспедыцыя археолага Макушнікава – самая вялікая ў рэспубліцы – і працягвала даследаванне гэтага ўнікальнага комплексу. Лагер археолагаў, як і кожны год, знаходзіўся аддалена ад вёскі. Тры тыдні, пакінуўшы камфорт­ныя гарадскія ўмовы, удзельнікі экспедыцыі знаходзіліся на ўлонні прыроды: жылі ў палатках, ваду бралі з крыніцы, ежу гатавалі на вогнішчы. Адсутнасці электрычнасці і іншых даброт цывілізацыі ніколькі не перашкаджалі жыццю і працы, наадварот, усё гэта яднала археолагаў, якія за гады і палявыя сезоны былі загартаваны палячым сонцам і дажджамі. Мабільнай сувяззю карысталіся выключна рэдка, «званілкі» ўключалі літаральна на некалькі хвілін у дзень.

У адзін з ліпеньскіх дзён 2015 года, калі Алегу Макушнікаву споўнілася 55 гадоў, у лагер змог дазваніцца нехта з валанцёраў-старажылаў з Гомеля. Паведаміў: «У сённяшнім нумары «Гомельскай праўды» выйшаў вялікі нарыс «У пошуках Бацькаўшчыны», у якім распавядаецца пра жыццёвы і навуковы шлях Алега Анатольевіча».

Навіна хутка разляцелася па лагеры. Навуковаму кіраўніку нічога не сказалі, трымалі ў тайне. Маладыя археолагі спа­дзяваліся, што знойдуць газету і прачытаюць артыкул падчас агульнага сходу, які арганізуюць у абедзенны перапынак. Тром хлопцам была пастаўлена задача: знайсці друкаваны нумар выдання. Кінуліся яны ў вёску. У сельскім паштовым аддзяленні сказалі, што газету раскупілі, бо сёння з праграмай перадач на наступны тыдзень. Людзей на вуліцах практычна не было, таму не змаглі запытаць, у каго ёсць газета. Не губляючы надзеі, памчалі ў Лоеў, які знаходзіўся ў шасці кіламетрах ад вёскі.

Там на пошце адказалі: «Абласной няма, разышлася». І параілі зазірнуць у кіёск «Белсаюздрук». Трое хлопцаў, цэлы сажань у плячах, амаль у адзін голас, схіліўшыся да маленькага акенца, прамовілі: «Добры дзень! Нам, калі ласка, сённяшнюю «Гомельскую праўду». Касірка здзіўлена, можа, крыху разгублена, сказала: «Дзве было. Апошнюю толькі што мужчына набыў…» І паказала на аддаленую постаць. Мужчыну дагналі ў завулку, павіталіся. Сярэдняга росту, гадоў сарака, відаць – у той дзень прыхільнік бога Бахуса, добразычліва павітаўся. Папрасілі прадаць гэты экзэмп­ляр, патлумачыўшы, што ў ёй надрукаваны артыкул пра навуковага кіраўніка.

«Не! Не аддам, не прадам! У газеце пра маіх любімых «пагранцоў»…» Пабачыўшы, што лаяўчанін стаіць на сваім, археолагі падышлі да пытання больш дыпламатычна: «Вы, напэўна, і служылі ў пагранвойсках!?» 

«Так, менавіта! – з гонарам адказаў ён. – Пабачыў у газеце, што пра «пагранцоў» надрукавана, мазырскіх праўда…»

Папрасілі разам прачытаць артыкул пра мазырскіх пагранічнікаў. Знайшлі і нарыс пра навуковага кіраўніка. Чыталі разам. Калі мужчына пачуў назву вёскі Мохаў і пра той унёсак, які зрабіў навуковец у даследаванне мінулага Лоеўшчыны, з павагай перадаў нумар газеты ў рукі.

У лагер паспелі да абеду. Старажылы археалагічнага руху папрасілі кіраўніка дазволу, каб правесці агульны сход, быццам, па гаспадарчых пытаннях.

Калі амаль усе валанцёры сышліся ў цэнтр лагера, беларускі музыка Мікола Косміч, якому даверылі чытаць нарыс, звярнуўся да юбіляра: «Шаноўны Алег Анатольевіч, хочам прачытаць вам артыкул «У пошуках Бацькаўшчыны», ён пра гомельскага князя…» Удзельнікі экспедыцыі – студэнты, краязнаўцы, дарослыя, дзеці – сцішыліся. Здавалася, словы, надрукаваныя ў «Гомельскай праўдзе», ліліся паўсюль: па вёсцы, над курганамі, возерам, ракой.

Усе ўважліва слухалі пра навуковага кіраўніка, выкладчыка, Настаўніка, чалавека, які даследуе земляны летапіс. Як згадвае беларускі археолаг Дзмітрый Ліндзянкоў, вучоны сакратар музея Гомельскага палацава-паркавага ансамбля, у тыя дні, калі газета павіншавала юбіляра, вялося даследаванне розначасовых помнікаў каля вёскі Мохаў, але працы былі сканцэнтраваны на рэштках буйнейшага ў Беларусі курганнага могільніка Х–ХI стагоддзяў. Па яго словах, частку знаходак гэтага сезона можна датаваць ХI стагоддзем.

Вось так газета знайшла археолага ў полі, павіншавала яго, і яе чыталі ўсе разам, лічы, у ХI стагоддзі. Павіншавала. І захавала памяць, добрую і светлую.

Час бяжыць няспынна. Змяняюцца мода, інтарэсы, людзі. Застаецца слова. Вялікая моц слова, друкаванага слова. Не сакрэт, што матэрыял на сайце, у інтэрнэце ў любы момант можна выправіць ці выдаліць. І толькі газета, якая выйшла ў свет і трапіла ў рукі чытача, становіцца недаступнай для выпраўленняў і наступных карэкціровак. Нягледзячы на імклівае развіццё электронных тэхналогій, шмат людзей чакаюць друкаваную газету, друкаванае слова. І, упэўнены, так будзе заўсёды. Мой сусед – заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь, майстар спорту СССР па класічнай барацьбе Барыс Мікалаевіч Пратасаў кажа, што паважае і любіць «Гомельскую праўду» за патрыятызм і маральную чысціню.